يكي از ماندگارترين آرزوهاي انسان برگزيده، درك مقام جمال الهي است.(1) از اين جمال سراسر شكوه كه در روايات و دعاها با لفظ «جميل» و ديگر اوصاف تعبير شده است، برداشت مي شود كه از ديرباز بشر به تجربه و معرفت زيباشناسي معنوي همگام با زيباشناسي مادي توجه داشته است و اين انعطاف چون از شبكه فطرت تراويده، هرگز با لذتها و زيباييهاي مادي قابل مقايسه نيست. قرآن مجيد به هر دو جنبه زيباييهاي محسوس و معنوي اشاره داشته است.(2) در درك زيباييها به دو جنبه اثر زيبا و خالق آن بايد توجه داشت. در ديدن يك شاهكار هنري همانند نقاشي، دو حس در آدمي به جوشش درمي آيد؛ اولين حس زيباشناسانه برگرفته از تحسين بصري آن اثر هنري است و ديگري برخاسته از روحيه تحسيني است كه ناظر و بيننده به خالق آن اثر هنري دارد؛ يعني در قضاوتي بديهي گفته مي شود؛ تا شخصي از لحاظ درك زيباييها و ابزار و فن انتقال اين حس زيبا به استادي نرسيده باشد، محال است مبتكر يك شاهكار هنري شود. همين دو جنبه در زيباييهاي معنوي و غيرمحسوس نيز ملاحظه مي شود. انساني كه در اوج رفتار، پندار و گفتارش ستاره هاي معنوي آداب همچون صداقت، اخلاص، شجاعت، ايمان، غيرت، آذرم و ... مي درخشند، چون در كانون پاكي ها و فطرت، زيبا گشته است، ناخواسته ديگران را به تحسين وا مي دارد و همگان را مسحور و مبهوت زيباييهاي معنوي خود مي گرداند. چنانچه در يك تقسيم بندي زيبايي ها را به سه دسته تقسيم نماييم، اولين آنها زيبايي هاي محسوس است، اين نوع از زيبايي با حواس پنجگانه قابل درك است.
دومين قسم، زيبايي هاي معنوي است. اين نوع به قوه خيال انسان مربوط است، يعني به صورتهاي ذهني در انسان احساس مي شود مانند فصاحت و بلاغتي كه در كلامي وجود دارد و انسان را به سوي خود جذب مي كند و سومين قسم زيباييهاي معقول است كه در اوجي برتر از حس و قوه خياليه انسان قرار دارند و تنها عقل قادر به درك آنهاست. براي اين قسم، به «ايثار» مثال زده مي شود. آنچه در اين تقسيم بندي بايد به آن توجه شود اين است كه اگرچه در سطرهاي پيشين بيان شد كه در درك زيبايي ها بايد به دو جنبه تأمل داشت، ولي در نگاهي واقع بينانه تر گفته مي شود علاوه بر دو جنبه پيشين درك هر يك از اين زيبايي ها پيوند غيرقابل ترديدي با روحيه بيننده و ناظر اين زيبايي ها دارد؛ يعني در مكتب اخلاقي بايد كاري كرد كه بشر بتواند زيبايي هاي معنوي و معقول كارهاي اخلاقي را درك نمايد؛ بتواند زيبايي فداكاري و استقامت و انصاف نسبت به ديگران را درك كند؛ بتواند زيبايي گذشت، تحمل و كرم را همانند زيبايي حسي درك كند. فكرش از محدود بودن بيرون آيد و اوج گيرد تا زيبايي نيك كرداري را لمس نمايد و متقابلاً زشتي كارهاي بد را درك كند. بايد كاري كرد كه دروغ در نظر او متعفن و زشت باشد. آنها كه في الجمله خودشان را تربيت كرده اند، واقعاً روحيه و ذائقه شان از بديها و ظلم و تجاوز به حقوق مردم تنفر دارد.(3)
نكته اي كه توجه بدان اهميت دارد، اين است كه جمال و زيبايي با جاذبه و عشق و طلب و حركت و ستايش توأم است. آنجا كه زيبايي وجود پيدا مي كند، يك نيروي جاذبه اي هم هست. آنجا كه زيبايي وجود دارد، عشق و طلب هم وجود دارد؛ آنجا كه زيبايي هست، حركت و جنبش هم هست و خود زيبايي موجد حركت و جنبش است.(4) بر اين اساس، نگارنده معتقد است در عرصه گاه كربلا زيبايي هاي فراواني به منصه ظهور رسيد كه يكي از شاخصترين جلوه هاي آن در دفتر تاريخ كربلا به نام حضرت عباس بن علي قمر بني هاشم(ع) ثبت شده است. بديهي است براي درك اين زيبايي هاي حسيني بايد از روحيه پاكي برخوردار بود و محرم فرصت ارزنده اي را در اختيار زيبانگران شاهكار كربلا قرار مي دهد تا با پالايش جان و ريختن اشكي از سر شوق ميهمان جاودانه ها و زيبايي هاي كربلا گردند. عباس كه به حق ماه و زيبايي بني هاشم بود، در كانون عشق نابش به اباعبدا... الحسين(ع) حركت و جنبش كربلا را قوام بخشيد و براي هميشه، تاريخ را واداشت كه كربلا را با نام او بشناسند. آنچه نگارنده در اين نوشتار به آن به محوريت رابطه زيبايي و عشق مي پردازد، عبارت از درك ناقصي از زيبايي هاي محسوس، معنوي و معقول قمر بني هاشم(ع) در عرصه كربلاست.
* نامي ماندگار
چون نوزاد ام البنين به دنيا آمد، او را به پيشگاه اميرمؤمنان تقديم كرد. حضرت پس از خواندن اقامه و اذان در گوش نوزاد، از ام البنين نامش را پرسيد و مادر در كمال ادب پاسخ داد: در هيچ كاري بر شما پيشي نگرفته ام، هر آنچه مصلحت مي دانيد او را نام نهيد. آنگاه امام(ع) با يادآوري خاطرات زندگاني اش فرمود: به اسم عمويم عباس، اين مولود را عباس مي نامم. سپس دستهاي عباس را بوسيد و اشكش جاري شد و فرمود: گويا مي بينم اين دستها يوم الطف در كنار شريعه فرات در ياري برادرش حسين از بدن جدا خواهد شد؛ از اين جاست كه گفته اند جايز است دست فرزند را از راه عطوفت و شفقت بوسيدن، چنانكه وارد است كه پيامبر(ص) دست فاطمه(س) را مي بوسيد.(5)
«عباس» صيغه مبالغه از ماده «عبس» است كه به معني درهم شدن بشره و قبض و گرفتگي صورت مي باشد. به مضمون «الاسماء تنزل من اسماء» (اسامي از آسمان نازل مي شود) خداوند در اسم گذاري فرزند الهام مي فرمايد و اسامي اشخاص اغلب منطبق با احوال و اوصاف مسما و صاحب اسم مي باشد. آن جناب نيز چون به مفاد «اشداء علي الكفار»(6) بر دشمنان حق عبوس و در جنگ غيور و مهيب بوده يا آن كه بر اثر صولت و شجاعت و غيرتي كه آن حضرت در قبال دشمن و به هنگام قتال داشت، از خوف و بيم وي در وجوه كريهه و جنثيه آن قوم كافر لئيم كراهت و عبوست ظاهر مي شده است، لذا مسما به اسم عباس شده است.(7) بر اين اساس، نام عباس جلوه گر يكي از زيباييهاي معنوي در وجود قمر بني هاشم است كه تا هميشه ماندگار است.
* وفاداري
نمونه بارز اين خصلت هنگامي ظهور يافت كه شمر براي عباس و سه برادرش به نامهاي عبدا... و جعفر و عثمان امان نامه آورد و قمر بني هاشم در پاسخش فرمود: لعنت خدا بر تو و اماني كه براي ما آورده اي... اي دشمن خدا، تو به ما سفارش مي كني كه دست از حمايت مولايمان حسين(ع) كه فرزند فاطمه است، برداريم و در اطاعت فرزند لعنيان درآييم...(8)
* پاسباني از خيمه ها
از حضرت زينب(س) نقل است كه گويد: شب عاشورا از خيمه خارج شدم تا به خيمه برادرم امام حسين(ع) بروم. او در خيمه تنها بود. ديدم مشغول مناجات با خداوند است و قرآن تلاوت مي كند. با خود فكر كردم در مثل چنين شبي سزاوار نيست برادرم در خيمه تنها بماند. به دنبال اين فكر، به سوي خيمه برادران و پسرعموهايم روان شدم تا آنان را بابت اين عمل سرزنش نمايم. نزديك خيمه برادرم عباس كه رسيدم، صداي همهمه و فريادي به گوشم رسيد. پشت خيمه گوش فرا دادم، ديدم پسرعموها، برادران و برادرزاده هايم گردهم حلقه زده اند و حضرت عباس(ع) نيز در وسط آنان قرار دارد و سخن مي گويد. نخست خطبه اي خواند كه مانندش را جز از برادرم امام حسين(ع) نشنيده بودم. پس از آن حمد و ثناي خداوند و درود بر پيامبر(ص) برادرزاده ها و عموزاده ها و برادران خويش را مخاطب قرار داده و فرمود: فردا چه خواهيد كرد؟ آنها گفتند: اختيار ما با توست و ما گوش به فرمان توييم. فرمود: بدانيد كه اصحاب برادرم نسبت به ما بيگانه و غريبه بوده و بار سنگين مرد هميشه بر دوش اهل خود وي قرار دارد. فردا شما بايد در شهادت پيشقدم شويد و نگذاريد آنان بر شما در نبرد سبقت بگيرند. مبادا مردم بگويند: بني هاشم ياران خود را پيش افكنده و مرگ را با ضرب شمشير ديگران از خود دفع مي نمايند. زينب(س) گويد: چون سخن برادرم عباس(ع) به اينجا رسيد، بني هاشم شمشيرهاي خود را از نيام كشيد و فرياد زدند: «البته كه چنين خواهيم كرد و ما در فرمان تو خواهيم بود.»(9)
* تشنگي در شط آب
هنگامي كه به شريعه فرات داخل شد، با يادآوري وصيت پدر از آشاميدن آب امتناع ورزيد؛(10) صحنه اي زيبا و غيرقابل تكرار را در تاريخ به نام خود ثبت كرد و چه زيبا فرمود:
اي نفس، بعد از حسين زندگي تو ارزشي ندارد و تو نبايد بعد از او باقي بماني. حسين لب تشنه است و در خطر مرگ قرار دارد و آنگاه تو مي خواهي آب گوارا و خنك بياشامي؟! سوگند به خدا كه دين من اجازه چنين كاري را نمي دهد.(11)
* سقاي كربلا
واژه «سقا» صيغه مبالغه است و از اين عنوان برداشت مي شود كه آن حضرت بارها در مقام سقايت برآمده اند و منحصر به يك مرتبه نبوده است.(12) شيخ جعفر شوشتري(ره) در مجلس هشتم از مجالس المواعظ خود مي گويد:
«آب، احكام شرعيه اي دارد كه شارع قرار داده است: اولاً در قيامت اول اجري كه در اعمال به شخص مي دهند اجر آب دادن است كه مي دهند. بعد از اين در آب حقي قرار داده است براي همه و از احكام خاصه آب دادن اين است كه جگر تشنه را سيرآب كردن اجر دارد. خدا چهار «سقا» براي اين تشنگان قرار داده: اول حضرت خاتم الانبياء محمد بن عبدا...(ص) كه جام در دست دارد در ميدان كربلا ايستاده. سقاي دوم خود حضرت حسين(ع) است... سقاي سوم اين تشنگان ابوالفضل العباس(ع) است. سقاي چهارم اين تشنگان چشمهاي دوستان است...
اين قدر حضرت امام حسين(ع) او را دوست مي داشت كه مي فرمود: «بنفسي انت» برادرهاي مادري را پيش انداخت در كشته شدن، آنگاه قرار شد خودش به ميدان رود؛ وقتي ديد اطفال افتاده اند، بعضي مرده اند، ميدان رفتن را موقوف كرد، راه مشرعه را در پيش گرفت. وقتي سوار شد، حضرت هم سوار شد، پشت سرش. چون اين دو برادر سوار شدند، لشگر هم هجوم آوردند اين دو را از هم جدا كردند. سيدالشهداء(ع) مراجعت فرمود. حضرت عباس اسب دوانيد و وارد شريعه شد. ديگر كيفيت مبارزه آن جناب كه هزار سوار را متفرق كردن، خود را به آب رسانيدن، آب نخوردن... ببينيد چه هنگامه است! حضرت عباس آب برداشت و نخورد، چنانكه در اخبار رسيده است كه ياد تشنگي برادر كرد... مصيبت اين سقاي تشنه را از وقتي بگويم كه مشك پاره شد... ناگاه تيري آمد بر سينه مباركش نشست و آن حضرت بر زمين افتاد. مي خواهم بگويم: مصيبت آن جناب اينها نبود كه شنيدي... مصيبت آن جناب وقتي بود كه از اسب افتاد. تصور كن... آن جناب با آن بلندي قامت و اسب در جولان بر زمين بيفتد چه خواهد شد... انا لله و انا اليه راجعون»(13)

پي نوشت ها:
1- اللهم اني اسئلك من جمالك باجمله و كل جمالك جميل
2- قرآن كريم نحل/ 6- حجرات/7
3- علي تاجديني. گرد آمده از آثار استاد مطهري. اهتزاز روح مباحثي در زمينه زيبايي شناسي و هنر/ 74
4- پيشين/ 147
5- محمد ابراهيم كلباسي نجفي. خصايص العباسيه/ 120
6- فتح/ 29
7- رباني خلخالي. چهره درخشان قمر بني هاشم 1/138
8- الارشاد 2/89- محسن امين. لواعج الاشجان/ 116
9- چهره درخشان قمر بني هاشم 1/280 به نقل از معالي السبطين
10- معالي السبطين 1/454
11- چهره درخشان قمر بني هاشم 1/216 به نقل از بحارالانوار 45/41
12- خصايص العباسيه/129
13- شيخ جعفر شوشتري. مجالس المواعظ و البكاء في ايام عاشورا /114-119«با تلخيص مطلب»

   محمدحسين پاكدامن

به گونه ماه
نامت زبانزد آسمانها بود
و پيمان برادري  ات
با جبل نور
چون آيه  هاي جهاد
محكم
تو آن راز رشيدي
كه روزي فرات
بر لبت آورد
و ساعتي بعد
در باران متواتر پولاد
بريده بريده
افشا شدي
و باد
تو را با مشام خيمه  گاه
در ميان نهاد
و انتظار در بهت كودكانه حرم
طولاني شد
تو آن راز رشيدي
كه روزي فرات
بر لبت آورد
و كنار درك تو كوه از كمر شكست