تابستان سال 86 در حالی سپری می شود که بارش مناسب نزولات جوی طی پاییز و زمستان سال گذشته و بهار 86،  جذابیت های طبیعت را دوچندان نموده است. بنا بر آمار وارده،  بارندگی در مشهد مقدس نسبت به سال گذشته 127 درصد و نسبت به دوره 30 ساله، 33 درصد افزایش نشان می دهد. در این حال فرصت بسیار مناسبی برای شهروندان مشهدی فراهم گشته تا با سیر و سیاحت در دامان طبیعت از این موهبتهای الهی بهره ی لازم را ببرند. در عصر حاضر با توجه به توسعه فزاینده شهر نشینی ، محبوس شدن انسانها در لابه لای برج های سر به فلک کشیده و مکانیزه شدن زندگی، نیاز انسان به سفر و گردشگری و گذران اوقات فراغت در طبیعت بکر، از اهمیت ویژه ای برخوردار است. لذا گردش ، تفریح ، تفرج و گشت و گذار بدون شک یکی از راههای فرار از زندگی خسته کننده و یکنواخت روزمره تلقی می شود.

*********

 قلعه تاریخی و نمایی زیبا از ییلاق نغندر- مشهد

عکس از احمد فیاض

همه ساله در فصل بهار و تابستان به ویژه در ایام تعطیل و روزهای آدینه شاهد هجوم شهروندانی می باشیم که به جهت استفاده از مناظر طبیعت و گذراندن اوقات فراغت به تفرجگاهها و رودخانه های حاشیه شهر پناه می آورند.  تا همین اواخر و تقریبا چند دهه قبل در صورت تصمیم بر هر گونه تفریح و تفرج  کافی بود تا در اولین ایستگاه  بلوار وکیل اباد(پارک ملت)  و نهایتا باغ وکیل اباد  اطراق نموده و به اتفاق خانواده به التذاذ از مواهب طبیعی بپردازید. این بدان معنا است که شرایط برای اعمال « حق دسترسی عمومی»  جهت شهروندان مهیا بوده و آنان به سادگی از این اصل نهایت سود و بهره را کسب می نمودند.  می دانیم که «حق دسترسی عمومی» (Allemannsretten) برای عموم مردم خواستار تفریح و تفرج در نواحی روستایی و حومه شهرها می شود  و در هنگام فعالیت های تفریحی اهمیت می یابد. حق دسترسی عمومی ما را محق می سازد که به راهپیمایی و کوهپیمایی در کوه ها و جنگل ها، اسکی در جنگل ها، و دوچرخه سواری و اسب سواری در جاده ها و مسیرهای روستایی و دیگر مظاهر طبیعت  بپردازیم.

        *در سالیان اخیر گسترش کلان شهری نظیر مشهد و وفور وسایط نقلیه و تنوع نوع تفریحات (مانند رستورانها و سفره خانه های سنتی، سد ها و دریاچه های مصنوعی و تفریحات آبی، اسکی در برفها) باعث شده تا شهروندان گرامی در صورت هر گونه میل به تفریح و تفرج حداقل چند کیلومتری از شهر  عبور نموده  و در حاشیه ی رود دره هایی نظیر زشک، جاغرق، حصار گلستان و کنگ و........ به گشت و گذار بپردازند. اینجاست که  از بین رفتن  اصل «حق دسترسی عمومی»  مورد اعتراض و مواخذه همگانی قرار می گیرد و مسئولان و متولیان شهری و روستایی  بازخواست می شوند. با بیانی ساده اهم خواسته ها و مطالبات شهروندان حول چند محور ذیل قرار می گیرد  كه تنها دست يابي به روش ها و رهيافت هاي علمي و كارشناسي الگوي مديريت صحيح در اين موارد مي تواند راه گشاي اين معضلات باشد.

1-   نگرانی از ساخت و ساز های غیر اصولی و غیر کارشناسی در حاشیه ی رودها که از بین رفتن اکوسیستم رودخانه ها و تخریب محیط زیست را در پی دارد:

- در واقع اصلی ترین خواسته ی مردم با توجه به اینده، همین بخش می باشد که با توجه به اثرات فراگیر و آینده دار آن صدمات و لطمات جبران ناپذیری را بر پیکره ی طبیعت وارد می سازد. به گفته کارشناسان، به رغم نقش درخور توجه رود دره ها در توسعه فضاهای شهری و نقش آنها به عنوان تنفس گاه شهرهای بزرگ، تاكنون اقدامات درخور توجهی برای حفاظت از آنها انجام نشده و فاضلابهای انسانی و ساخت و سازهای خارج از ضوابط، حيات آنها و محيط زيست اطراف اين رود دره ها را در معرض خطر جدی قرار داده است. ميزان آلودگي در این رود دره ها به دليل بهره برداري هاي غير اصولي  و حجم بالاي زباله هاي خانگي و رستوران هاي  محلی ، رو به افزايش است. از طرفی   ادامه روند توسعه فيزيکي شهر مشهد به سمت دره های کوهستانی بینالود و فرسايش کوهها و دره ها و باغهای شمال غربی خطر بروز سيل در اين مناطق را افزايش داده است( هشدارهای روز طبیعت را بیاد می اورید؟). گسترش بیرويه ساخت و سازها در حريم رودخانه ها و رود دره های دامنه های بینالود كه در سالهای اخير شتاب بيشتری گرفته و زمينه تخريب هرچه بيشتر طبيعت بكر اين منطقه را فراهم آورده است، تا جايی كه بسياری از رود دره های اين منطقه «كه ارزشهای تاريخی(مانند کنگ) دارند و ميراث طبيعی محسوب می شوند» در حال از بين رفتن در داخل بافت شهری اند(همچنین قلعه ی  امامیه و منطقه پاچنار) . احداث ساختمانها و ویلاها و اماکن پذیرایی در حريم رود دره ها راههای خروجی هوا را مسدود  کرده و نقش رود دره ها را به عنوان تصفيه کننده هوای مشهد بشدت تحت تأثير قرار داده است.
 ساخت و ساز هایی كه در حريم اين روددره ها احداث شده نقش اين مناطق را كه پيش از اين به عنوان دالانهای جريان هوا در تنظیم و تصفيه هوای مشهد مطرح بودند بشدت تحت تأثير قرار داده و در عمل راههای خروجی حركت هوا را مسدود كرده است. این تغییرات و دگرگونیها در برخی از مسيرها، با از بين بردن گونه های گياهی آن، سرعت جريان آب و خطر سيل را افزايش داده است.

این رودخانه ها قرباني ساخت و سازهاي غير اصولي شده و متوليان شهري و روستایی با اجراي طرح هاي غير كارشناسي حيات را از آن مي گيرند. امروز سيمان و بتون، حيات را در رگ هاي رودهای مناطق ویلایی مشهد مي خشكاند و بي توجهي شهرداري های محلی براي جلوگيري از ورود زباله ها به اين رودخانه ها ، ارزش هاي بصري و طبيعي آن را به نابودي مي كشاند.
دستان ويرانگر سود جويان تا گلوگاه رودخانه نزديك شده است.
كارشناسان محيط زيست تاكيد مي كنند اقدامي كه در سال هاي گذشته در مورد بتني كردن بستر و ديواره هاي برخی رودخانه ها انجام شده، غير اصولي و بدون مطالعات كارشناسي بوده كه بافت تاريخي و منطقه و نيز اكوسيستم طبيعي رودخانه را دگرگون كرده است.
به گفته صاحبنظران در حوزه محيط زيست ،بتني كردن ديواره ها و بستر رودخانه ميزان نفوذ آب را در خاك بسيار كاهش داده و روند طبيعي جريان آب را مختل كرده است. اين امر نه تنها اكوسيستم رودخانه را با مشكل مواجه كرده بلكه شدت يافتن جريان آب به هنگام بارش برف يا باران و به تبع آن خطر بروز حوادثي چون بروز سيل اجتناب ناپذير شده است.
در حالي كه هر هفته هزاران شهروند مشهدی از این رود دره ها استفاده مي كنند، حفاظت از محيط زيست و رفع آلودگي هاي مختلف اين منطقه در حاشيه مسئوليت سازمان ها و دستگاه هاي مسئول قرار گرفته است چنانكه آلودگي هاي ناشي از ورود فاضلاب ها و انواع زباله در این رودخانه ها بسيار بالا و رو به افزايش است.

2-    حساسیت نسبت به انحصاری بودن  دخل و تصرف  های حاشیه ی رودخانه ها توسط ارباب سرمایه و اصناف خدماتی:

- همانگونه که در بالا اشاره شد ساخت و سازهای غیر کارشناسی آسیبهای جبران ناپذیری را بر اکوسیستم منطقه وارد می سازد. از سوی دیگر این ساخت و سازها که به صورت انحصاری در اختیار سرمایه داران و مرفهین و باغداران و بومیان و همچنین اصناف خدماتی قرار دارد موجب عدم دسترسی شهروندان به حق عمومی خود که همان نشستن در حریم رودخانه هاست، می گردد. به عبارتی محصور شدن برخی از این روددره ها در املاک خصوصی امکان استفاده آن را از عموم مردم سلب نموده است. اینک که گرما بیداد می کند و نیاز به خنکای درختان بیش از هر زمانی احساس می شود، مواجه با تعدد حریم خصوصی افراد مانند باغات محلی، ویلاهای شخصی و رستوران های خدماتی شده که به لحاظ اعتقادات مذهبی ورود به آنها جایز نمی باشد. در ثانی ورود غیر مجاز به این مکانها موجب اعتراض و حتی در برخی موارد  درگیری های فیزیکی می گردد. از آن رو در بهترین حالت عده ای از همشهریان بالاجبار جهت استفاده از حریم و حاشیه ی رود که حق مسلم آنهاست، عوارض پرداخت نموده و قسمتی ا ز مکان را اجاره می نمایند. این مکان حتی می تواند تختی استیجاری!! باشد تا خانواده برای لحظاتی بیاساید و غذایی صرف نماید. عده ای نیز حتی علیرغم میل باطنی به اضطرار روی به غذای رستوران ها و سفره خانه های سنتی آورده و با هرینه ای گزاف آن را با طیب خاطر!! صرف می نمایند. بنظر می رسد مسئولان و متولیان فارغ از منافع و سود حاصله با آزادسازی حاشیه رودخانه ها ( نظیر سواحل خزر) اقدامی عملی و راهگشا به جهت تامین خواسته ها و منافع مشروع مردم اتخاذ نمایند.

3-   انتقال ترافیک شهری به محورهای منتهی به حاشیه شهر در ایام تعطیل و عدم امنیت اجتماعی مناسب که تبعات و عوارض منفی را در برمی گیرد:

-      یکی از علتهای پناهنده شدن شهروندان به دامان طبیعت ریشه در ترافیک شهری دارد!. نظرسنجی ها و اظهارات مردم نشان می دهد که در واقع عده ی زیادی علت پناهندگی به دامان طبیعت را فرار از ترافیک شهری و دیگر عوارض آن نظیر آلودگی های صوتی و مه دود فتو شیمیایی(Photochemical smog ) عنوان نموده اند. پس از یک هفته در معرض انواع آلودگی های ناشی از ترافیک و حضور هزاران خودرو در شهر نیاز به تفریح و تفرج بشدت احساس می گردد. متاسفانه محورهای منتهی به شهر مشهد متناسب با خودروهای موجود نمی باشد و شاهد ترافیک گسترده بخصوص در مسیر برگشت می باشیم. تمامی محورهای مواصلاتی مانند طرقبه – مشهد و شاندیز- مشهد و جاده ی سنتو پیچیده در کلاف سردرگم ترافیکی شده و با افزایش تنش های عصبی فراوان موجب بروز حوادث ناگواری مانند تصادفات و افزایش راهبندان می شود.  به عبارتی در حالیکه ترافیک درون شهری  عوارضی مانند کاهش قدرت شنوایی، تاثیر بر خواب، اثرات روحی، روانی به جهت فیزیولوژیکی و بالینی و همچنین افزایش فشار خون، سردرد، خستگی، تند مزاجی، عصبانیت، کاهش قدرت یادگیری در کودکان ، افزایش سقط جنین و کاهش وزن نوزادان در هنگام تولد و شیوع بیماری های قلبی/ عروقی و سرطانی و...  را در پی دارد، خود نیز تراژدی غمباری را جهت پایان یک روز تعطیل برای شهروندان رقم می زند و زمینه اعتراض شهروندان را فراهم می آورد. بخصوص اینکه از عوامل مهم و تاثیرگذار بر افزایش مه دود شیمیایی، شکل و نوع زمین می باشد و همین امر باعث تهدید ساکنین دره ها می شود. زیرا تپه ها و کوههای اطراف دره ها موجب  کاهش جریان هوا و افزایش غلظت آلودگی می شوند و  با افزایش دما , وارونگی در این مناطق شدیدتر می شود .

-      مقوله ی امنیت نیز یکی از شاخص ترین مطالبات مردمی است. دره رودها و جنگلهای حاشیه ی رودها بستر مناسبی برای بروز انواع جرم ها و ناهنجاریهای اخلاقی و رفتارهای پرخطر توسط عده ای قلیل از جوانان( اراذل و اوباش) می باشد. در تعدادی از شیارها و دره های اطراف شاهد وسایل استعمال مواد افیونی و مخدر، ته مانده های مشروبات الکلی، سیمها و کابلهای سرقتی مخابراتی و... بوده و به کرات نیز شاهد رقص و پایکوبی و ایجاد مزاحمت برای نوامیس مردم در راهبندان بوده ایم. اینگونه علائم خود موجبات بروز احساس ناامنی و تشویش خاطر اذعان شهروندان می گردد و باید تدابیر امنیتی مناسب توسط نهادهای انتظامی  به اجرا درآید تا خانواده ها در نهایت آسایش و آرامش در مکان دلخواه به استراحت و تفریح بپردازند.

در پایان باید گفت با توجه به بافت مذهبی شهر و حضور زائرین مرقد شریف حضرت علی بن موسی الرضا(ع) در کلان شهر مشهد،  لزوم توجه و اعمال مدیریت صحیح مسئولین و مدیران شهری  در زمینه ی فوق بشدت احساس می شود و امیدواریم با در نظر گرفتن سیاستهای کلان و واحد، زمینه ی رضایت شهروندان و زائرین عزیز را فراهم آوریم.